Ανακαλύπτοντας την αποστολή της ποίησης

12

Ανακαλύπτοντας την αποστολή της ποίησης

Γράφει η Χρυσάνθη Σιώτη. Ποιητική συλλογή της Αλκμήνης Κογγίδου, «ΠΕΡΑΣΜΑ»

Προοίμιο

Για να φθάσεις στην ποίηση
θα διαβείς έτη φωτός
θα επιστρέψεις σ’ αυτή τη γη
θα φιλήσεις το χώμα
που πάτησαν βουβοί ρασοφόροι
ζωγραφίζοντας χωρίς όνομα
και όλοι όσοι περνώντας την ανηφοριά
σήκωναν το σταυρό τους.
Τότε θα μ’ αναστήσεις κι εμένα
που δεν ξέρω να μιλώ.

H πορεία προς την ποίηση, μεταφυσική και ανεξερεύνητη. Ο χρόνος απροσδιόριστος «θα διαβείς έτη φωτός», «θα επιστρέψεις σ’ αυτή τη γη».

Ο ποιητής οδεύει μέσα από την αυτοταπείνωση, την ιερή συντριβή της ύπαρξής του, εκμηδενίζεται μπροστά στο μεγαλείο όλων εκείνων που υπηρέτησαν ανώνυμα την τελειότητα.

Θα φιλήσεις το χώμα
που πάτησαν βουβοί ρασοφόροι
ζωγραφίζοντας χωρίς όνομα
κι όσοι περνώντας την ανηφοριά
σήκωναν το σταυρό τους

Οι στίχοι είναι μεστοί από τον καρπό ενός συγκλονιστικού, προσωπικού βιώματος, το οποίο παραθέτουμε περίπου, έτσι όπως μας το αφηγήθηκε: «...κατηφορίζοντας απ’ τους Δελφούς, επισκέφθηκα τον Όσιο Λουκά, ένα μοναστήρι με βυζαντινές, ανυπόγραφες αγιογραφίες εκπληκτικής Τέχνης και μπροστά στην εξαιρετικής ωραιότητας εικόνα του Ιωάννη του Δαμασκηνού, έπεσα στα γόνατα και προσευχόμενη έκλαψα. Με διαπέρασε σαν υψηλός ηλεκτρισμός, όλη εκείνη η Ομορφιά κι είδα το έσχατο σημείο της τελειότητας της δημιουργίας, στο οποίο μπορεί να φθάσει ο άνθρωπος, μέσα από την Τέχνη που αφιερώνει στο Θεό. Εκείνη τη στιγμή συνειδητοποίησα πως οι αγιογράφοι υπηρετούν την Τέχνη, χωρίς να προβάλλονται...»

Παραθέσαμε ένα μέρος απ’ το προσωπικό βίωμα του ποιητή που αποτέλεσε την αφορμή για να γραφεί το «Προοίμιο». Αυτή η μαρτυρία είναι αρκετά διαφωτιστική κι αποτελεί ένα επιπρόσθετο στοιχείο «γνωριμίας» με τον ίδιο ως πνευματική μορφή. Είναι αδιαμφισβήτητη η ενότητα του δημιουργού με το έργο του.

Αυτό που βαθύτατα τον συγκλόνισε στον Όσιο Λουκά δεν ήταν μόνο η τελειότητα της λεπτομέρειας στην Τέχνη και δη της βυζαντινής αγιογραφίας, ενώπιον της οποίας αισθάνεται τον εκμηδενισμό του. Υπάρχει μία αντιστοιχία στην πορεία της εσωτερικής ανάβασης και υπέρβασης του ανθρώπινου, με τον ίδιο τον ποιητή. Ανακαλύπτει τα σημάδια της τελείωσης που άφησαν βουβοί ρασοφόροι, ζωγραφίζοντας ανώνυμα και ταπεινά. Ανακαλύπτει τα ίχνη που άφησαν στην αιωνιότητα οι εσωτερικοί αναχωρητές "και όλοι όσοι περνώντας την ανηφοριά/ σήκωναν το σταυρό τους". Γι' αυτό το «Προοίμιο» δημιουργεί και μεταδίδει μία συγκλονιστική αίσθηση, αφυπνίζοντας τη συναίσθηση της ιερότητας της ποίησης.

Αν και ο ίδιος φέρει καταβολές του αρχαιοελληνικού κόσμου, που χάραξαν την προσωπική του πορεία και κατ’ επέκταση αντανακλούν τις επιδράσεις τους μέσα στο έργο του, το ποιητικό και φιλοσοφικό, μένει έκθαμβος μπροστά στην βυζαντινή τέχνη!

Η εν μέτρω δομημένη σκέψη και φιλοσοφία του είναι εκφρασμένη μέσα στην ποίηση. Υπάρχουν πάρα πολλά ποιήματα που δηλώνουν την επίδρασή του από την αρχαιοελληνική σκέψη. Αυτή η σχέση έδωσε στην ποίησή του μοναδικά στοιχεία που αφορούν, όχι μόνον, το εννοιολογικό περιεχόμενο, μ’ όλες τις φιλοσοφικές του προεκτάσεις, αλλά και τη μορφή, το ύφος, τη λακωνικότητα της έκφρασης, την αρετή της απλότητας και γενικά την αισθητική του λόγου.

«Θα φιλήσεις το χώμα»! τί άλλο αποκαλύπτει εδώ, παρά την έσχατη ταπείνωση, που ζητά η ποίηση από εκείνον που μέλλεται να την υπηρετήσει; Μία βαθειά αυτοταπείνωση ενώπιον της θείας τελειότητας, αυτής που μόνο η μεγάλη Τέχνη μπορεί ν’ αγγίξει. Αληθινά στην Τέχνη χάνονται τα όρια ανάμεσα στο ανθρώπινο και στο θείο στοιχείο, κάπου εδώ σημειώνεται αυτό που λέμε υπέρβαση. Αυτή ίσως είναι το κατώφλι, που πρέπει να δρασκελίσει αυτός που θέλει να λέγεται ποιητής. Αλλά, προϋπόθεση είναι η ταπεινότητα.

Το προίμιο κλείνει με τους στίχους:

Τότε θα μ’ αναστήσεις κι εμένα
που δεν ξέρω να μιλώ.

Εδώ ακριβώς, με τους δύο αυτούς στίχους αντιλαμβάνεται κανείς την ιερή αποστολή του ποιητή και της ποίησης για την πορεία της ανθρωπότητας.

Οι στίχοι υπαινίσσονται την διαφορά ανάμεσα στο Λόγο και στα λόγια. Αυτός που δεν ξέρει να μιλά, δεν είναι αυτός που δεν ξέρει να χρησιμοποιεί τις λέξεις, αλλά αυτός που δεν έχει το Λόγο, που εμπεριέχει τη Σοφία. Εδώ διαφαίνεται και η αποστολή της ποίησης, αυτής που διαδραματίζει δια του Λόγου πρωτοποριακό ρόλο στην αφύπνιση της συνείδησης. Τότε (δηλαδή, όταν φθάσεις στην ποίηση) θ’ αναστήσεις κι εμένα που δεν ξέρω να μιλώ.

Αυτός ο στίχος έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον από ερμηνευτικής απόψεως. Με την προσωπική αντωνυμία «εμένα» δηλώνεται η ταύτιση του ποιητή με τον άνθρωπο, τον οποιοδήποτε άλλον. Ο ποιητής μιλώντας ως εκπρόσωπος των ανθρώπων παίρνει τη θέση του εσύ, του εγώ, του καθενός. Γι’ αυτό το λόγο ο στίχος «τότε θ’ αναστήσεις κι εμένα που δεν ξέρω να μιλώ» εκφράζει μιαν αλήθεια, την οποία θα έλεγε ο καθένας, που, εφόσον θα είχε την ταπεινότητα να ομολογήσει ότι δεν ξέρει να μιλά, θα δοκίμαζε τη θαυμαστή εμπειρία της ανάστασης. Κι αυτό είναι ένα δύσκολο σημείο να ερμηνευτεί ποια ανάσταση εννοεί. Αν όμως αναζητήσουμε την εμπειρία της μαθητείας και με ταπεινότητα ακούσουμε το Λόγο, θα βιώσουμε αυτό που με μια λέξη αναφέρεται εδώ, τη λέξη ανάσταση.

Ο Ηράκλειτος έλεγε ότι ο άνθρωπος εκ φύσεως στερείται το Λόγο, αλλά, επίσης, ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν μερίδιο στην αυτογνωσία και τη σωφροσύνη. Όμως, ο Λόγος αποκαλύπτεται σ’ εκείνους που είναι μέτοχοι της Θείας Σοφίας- «ήθος γαρ ανθρώπειον μεν ουκ έχει γνώμας, θείον δε έχει» και αυτό θεωρεί επίτευγμα υπεράνθρωπο ο Αριστοτέλης στο «Μετά τα Φυσικά».

Υπάρχει διαφορά του Λόγου από τα λόγια. Στην ποίηση οι λέξεις ηχούν μαγικά, αποκτούν δύναμη γιατί είναι εμποτισμένες από την Ψυχή του ποιητή και αυτό συνιστά τη διαφορά τους από τη χρήση των λέξεων στον καθημερινό λόγο. Κι υπάρχει ένα ποίημα χαρακτηριστικό που σηματοδοτεί τη διαφορά αυτή.

Οι λέξεις φορτωμένες πάνω τους
με λέξεις
καταπίνουν την ποίηση
βουλιάζουν και δεν ηχούν
Η ποίηση ορθώνεται
κόντρα στο ρεύμα
κόντρα στο κύμα
κόντρα στην αντίσταση
η Αντίσταση.
(ΠΕΡΑΣΜΑ 2η ενότητα Λόγος)

Ο Λόγος έχει την Αλήθεια, τα λόγια είναι απλώς λέξεις που τις ακούμε, χωρίς να μας αγγίζουν. Η αλήθεια όμως έχει τη δύναμη να μας ταρακουνήσει, να μας ξυπνήσει από το βαθύ λήθαργο ή και να μας αναστήσει. Έχει τη δυνατότητα να αναστήσει την κρυμμένη ή παραμελημένη εσωτερική υπόσταση του ανθρώπου, ο οποίος, συνήθως, κινείται σαν μια μηχανή, σαν ένα όργανο του συστήματος.

Όταν η ποίηση γίνεται το μέσο έκφρασης του Λόγου, έχει μια σημαντική αποστολή να επιτελέσει. Θα ήταν παράλειψη, μια και αναφερόμαστε στην αποστολή της ποίησης, να μην παραθέσουμε ένα ακόμα ποίημα «Αναγωγή στην Ιδέα» από την ομώνυμη ποιητική συλλογή της Αλκμήνης Κογγίδου. Στο ποίημα αυτό μπορούμε να διακρίνουμε την θεία εκπόρευση του Λόγου.

Ημέρα τη μέρα
θύρα τη θύρα
κρούει ο πόνος
κι όλο κατέρχεται
εκ της γης εκπορεύεται
ως γεννήτωρ και δημιουργός
το ακατέργαστον κατεργάζεται
το αμορφο μορφοποιεί
την ζώσαν ύλην
εις ζώσαν συνείδησιν
Ημέρα τη μέρα
θύρα τη θύρα
κρούει κι όλο κατέρχεται
τα κοιτάσματα του σκότους
επεξεργάζεται
τη σύνθεση του Θείου Προσώπου
επιχειρεί.
Πλην ο Λόγος είναι φως.*

Η δύναμη της ποίησης έγκειται στο Λόγο που είναι εμποτισμένος μ’ Αλήθεια, κι όχι φυσικά στις λέξεις που συντάσσονται ωραία κατά στίχους. Ο ποιητής καλεί τον άνθρωπο που έχει περιπέσει στη λήθη να επιστρέψει και να συνδεθεί με το βάθος του εαυτού του. Επιτελεί κατά κάποιον τρόπο το ρόλο του Μύστη. Η ταύτιση του ανθρώπου με τη χονδροειδή του φύση τον απομάκρυνε από την λεπτή φύση της ψυχής. Η ποίηση γίνεται ο συνδετικός κρίκος με την ίδια τη ζωή, μας φέρνει εγγύτερα σ' αυτήν.

Θα σε πάρω από το χέρι,
θα πάμε στη γη
που ετοιμάζει το χόρτο,
θα σκύψουμε στο χόρτο,
που μιλάει,
θα δούμε την άνοιξη
που προετοιμάζει
το καλοκαίρι
κι όσα συνέχει η
Νόηση που δεν γνωρίζει
θάνατο.
(Πέρασμα σελ.50)

Σ’ ένα άλλο σημείο, στο Πέρασμα, θα πεί:

Γράφω για αυτά που
δεν σκέπτεσαι,
γι’ αυτά που δεν βλέπεις,
γι’ αυτά που δεν ακούς.

Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι ανάλογος είναι ο σκοπός της ποίησης μ’ αυτόν, που ο μυημένος στα μυστήρια, Θείος Πλάτων, έγραψε: «ο σκοπός των μυστηρίων είναι να μας οδηγήσουν πίσω στην τελειότητα από την οποία σαν αρχή κάναμε την κάθοδό μας.»

Σημ: Είναι ένα από τα λίγα ποιήματα που είναι γραμμένα στην καθαρεύουσα. «Η έμπνευση μου ήταν πηγαία, αλλά η σκέψη μου κατείχετο από την καθαρεύουσα, έτσι το ποίημα γράφτηκε σ’ αυτή τη γλώσσα». Δηλώνει η ίδια η ποιήτρια από ένα χρέος προς την ιστορική αλήθεια. Άλλα ποιήματα γραμμένα στην καθαρεύουσα είναι Ο ΠΑΡΕΠΙΔΗΜΩΝ ΙΑΤΡΟΣ (ΣΧΕΔΙΑ σελ.18), ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ, (ΑΝΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΙΔΕΑ σελ. 49, 50)
 

[EιΚ: Από την ταινία Ένα Τραγούδι για το Ηλιοβασίλεμα, 2015]

Infinart η ομάδα, 19/06/2016

Masonry

ψυχογραφίες

Τα πιο εύκολα συμπεράσματα βγαίνουν παρατηρώντας το χτίσιμο των κάστρων των άλλων.

στοχασμοί

Μια απότομη ανηφόρα παρολίγον να φανεί ικανή ώστε να μείνω έξω απο εκείνον το φυσικό παράδεισο.

ποίηση

Tου Oλύμπου πια, σάμπως ληνό στα πόδια μου, το τέρας πατώ το μυστικό.